NAKON što je u napadu na međunarodni aerodrom u saudijskoj prestonici Rijadu poginulo najmanje 12 ljudi, a više od 300 ih je povređeno, ponovo je u centar pažnje došla jedna od najmoćnijih oružanih grupa na Bliskom istoku – jemenski Huti.
Pobunjenici koje podržava Iran preuzeli su odgovornost za subotnji napad, treći na isti aerodrom u samo nedelju dana. Među poginulima je i američki državljanin, a američki predsednik Donald Tramp izjavio je da razmatra mogućnost uključivanja SAD u vojne operacije protiv Huta.
Napad je dodatno zaoštrio sukob koji traje više od decenije i ponovo otvorio pitanje može li rat u Jemenu prerasti u još širi regionalni sukob.
Ko su zapravo Huti?
Huti su naoružani politički i verski pokret koji je nastao tokom 1990-ih na severu Jemena. Pripadaju zejdijskoj grani šiitskog islama, a njihovo zvanično ime je Ansar Alah, odnosno Božji pomagači.
Pokret je ime dobio po porodici Huti, iz koje potiču njegovi osnivači. Danas ga vodi Abdul Malik el Huti.
Huti su se postepeno razvili iz lokalnog verskog pokreta u snažnu vojnu organizaciju. Protive se američkom i izraelskom uticaju na Bliskom istoku, a Iran im pruža političku i vojnu podršku.
Deo su takozvane osovine otpora, neformalnog saveza grupa koje podržava Iran, a kojem pripadaju i libanski Hezbolah i palestinski Hamas.
Kontrolišu područja na kojima živi većina stanovnika Jemena
Huti su 2014. zauzeli glavni grad Jemena Sanu, a sledeće godine njihovo napredovanje dovelo je do međunarodne vojne intervencije.
Uprkos godinama bombardovanja i sukoba, uspeli su da zadrže kontrolu nad velikim delom severnog i zapadnog Jemena.
Prema procenama, kontrolišu otprilike četvrtinu do trećine teritorije zemlje, ali na tim područjima živi većina jemenskog stanovništva, prema nekim procenama između 70 i 80 odsto.
Međunarodno priznata jemenska vlada kontroliše druge delove zemlje, uz podršku Saudijske Arabije i saveznika. Jemen je zbog dugogodišnjeg rata politički i teritorijalno podeljen.
Zašto ratuju protiv Saudijske Arabije?
Glavni razlog je dugogodišnje rivalstvo Saudijske Arabije i Irana, dveju velikih regionalnih sila koje se bore za politički i vojni uticaj na Bliskom istoku.
Saudijska Arabija, čija je dominantna verska tradicija sunitski islam, strahovala je da bi Huti mogli potpuno preuzeti susedni Jemen i pretvoriti ga u državu pod snažnim iranskim uticajem.
Zbog toga je 2015. okupila koaliciju arapskih država koja je, uz američku podršku, vojno intervenisala kako bi pomogla međunarodno priznatoj jemenskoj vlasti.
Saudijske snage godinama su bombardovale položaje Huta, dok su pobunjenici uzvraćali raketnim napadima i dronovima na saudijske gradove, aerodrome i naftna postrojenja.
Uprkos velikoj vojnoj nadmoći, Saudijska Arabija nije uspela da porazi Hute niti da ih istisne sa većine područja koja su zauzeli.
Rat je pritom izazvao jednu od najtežih humanitarnih kriza na svetu. Milioni Jemenaca ostali su bez sigurnog pristupa hrani, zdravstvenoj zaštiti i osnovnim životnim potrebama.
Zašto je sukob ponovo eskalirao?
U aprilu 2022. uz posredovanje Ujedinjenih nacija dogovoreno je primirje koje je znatno smanjilo intenzitet sukoba. Iako formalno primirje nije trajno produženo, period relativnog zatišja nastavio se i nakon njegovog isteka.
Situacija se ponovo počela pogoršavati nakon napada Hamasa na Izrael 7. oktobra 2023. i početka rata u Gazi.
Huti su tada počeli da ispaljuju projektile i dronove prema Izraelu i da napadaju brodove u Crvenom moru, tvrdeći da time pružaju podršku Palestincima.
Nova velika prekretnica dogodila se u julu ove godine.
Huti su 20. jula proglasili pomorsku blokadu Saudijske Arabije, poručivši da saudijskim brodovima neće dopustiti prolazak kroz strateški važan tesnac Bab el Mandeb.
Tvrdili su da je reč o odgovoru na dugogodišnju saudijsku blokadu Jemena i napade na aerodrom u Sani. Saudijska Arabija odbacila je njihove optužbe i najavila odlučan odgovor.
Novi napadi i velika saudijska ofanziva
Tokom septembra Huti su u iznenadnoj ofanzivi zauzeli dodatna područja uz obalu Crvenog mora, što je podstaklo novu saudijsku vojnu operaciju.
Početkom oktobra koalicija predvođena Saudijskom Arabijom pokrenula je opsežne vazdušne napade na položaje Huta, uključujući ciljeve u glavnom gradu Sani i duž obale.
U kopnenu ofanzivu uključile su se i snage lojalne međunarodno priznatoj jemenskoj vladi, uz podršku regionalnih saveznika.
Huti su odgovorili napadima na saudijsku infrastrukturu, uključujući aerodrome, luke i naftna postrojenja.
Zašto je ovo opasno za ceo svet?
Sukob nije ograničen samo na Jemen i Saudijsku Arabiju.
Huti kontrolišu područja u blizini tesnaca Bab el Mandeb, jednog od najvažnijih pomorskih prolaza na svetu, koji povezuje Crveno more sa Adenskim zalivom i Indijskim okeanom.
Tim pravcem prolaze trgovački brodovi i tankeri koji povezuju Aziju s Evropom preko Sueckog kanala.
